موسيقي و ادبيّات- مهدي اخوان ثالث (م.اميد)

تاریخ: پنجشنبه 14 بهمن 1389 ساعت: 10:54 بازدید: 882 نویسنده: طغرل طهماسبي

موسيقي اميد

اخـوان‌ِ ما، شاعر‌ بـزرگ‌ قـرن ‌ما، بـه‌ شهادت ‌آثارش، از هـر‌ اديب‌ معاصـر، اديب‌تر‌ بـود.

مـن‌ اگـر‌ متجـاوز‌ از يك ‌ريـع‌ قرن، زندگي ‌او را ‌از نزديك ‌نديده ‌بودم ‌و در احوالات ‌مختلف ‌با او نزيسته ‌بودم، امروز فهم‌ درستي‌ از ‌شعر حافظ‌ نمي‌نوانستم ‌داشته ‌باشم. اخوان، مشكل ‌‌شعر حافظ ‌را براي ‌من ‌حـل كرد، بي‌آنكه ‌سخني‌ در باب ‌حافظ، يا ‌توضيح ‌شعرهاي ‌او گفته ‌باشد...

اخوان ثالث

بقيه در ادامه‌ي مطلب (براي كاربران عضو)


موسيقي‌اُميد

     "اخـوان‌ِ ما، شاعر‌ بـزرگ‌ قـرن ‌ما، بـه‌ شهادت ‌آثارش، از هـر‌ اديب‌ معاصـر، اديب‌تر‌ بـود." ۱ مـن‌ اگـر‌ متجـاوز‌ از يك ‌ريـع‌ قرن، زندگي ‌او را ‌از نزديك ‌نديده ‌بودم ‌و در احوالات ‌مختلف ‌با او نزيسته ‌بودم، امروز فهم‌ درستي‌ از ‌شعر حافظ‌ نمي‌نوانستم ‌داشته ‌باشم. اخوان، مشكل ‌‌شعر حافظ ‌را براي ‌من ‌حـل كرد، بي‌آنكه ‌سخني‌ در باب ‌حافظ، يا ‌توضيح ‌شعرهاي ‌او گفته ‌باشد...»۲

مهـدي ‌‌اخـوان‌ ثالث (م.اميد) ۱۳۰۶ ش. خراسان/ ۱۳۶۹ش. تهران؛ شاعر قدرتمند كلاسيك، كه‌ به‌ شعر ‌نيمـايي‌ گراييد ‌و آثاري ‌ارزشمنـد ‌در هر‌ دو نوع ‌شعر، به‌ جا‌ نهاد. وي ‌سازنده‌ي‌ قول‌ها‌‌ يا تـرانه‌هايي‌ در موسيقي ‌و نيز، صاحب‌ مقاله‌هاي‌ موسيقايي‌ و بازگوكننده‌ي ‌نكته‌هاي‌ تاريخي مـوسيقايي‌‌ مـانند: خسـروانـي‌ و ‌لاسكـوي، چكـي‌ در جـواب‌ مــوچـكي، هـدايت‌ و مـوسيقي، مقدمه‌یي‌ بر ديوان‌ عماد خراساني‌ و... است. اخوان‌ موسيقي‌پژوه ‌و آشنا ‌به ‌مقام‌هاي‌ موسيقي و نيز ‌به ‌نواختن ‌ساز تار ‌بود:

            تا‌نگويندم‌كه‌خشكي‌،تر‌زباني‌مي‌كنم              دل‌عزادار‌ست‌ومن‌با‌تار‌خود‌رامشگرم

اخـوان‌ در مـورد‌ مـوسيقي‌ ايـران‌ مي‌گويد:«گاهي‌ فكر كرده‌ام...كه ‌مـوسيقي ‌ما‌ چه‌قدر ‌عميق‌ و عالي‌ است‌ و انساني‌ و معصوم. چه‌ شوق‌ها، ناله‌ها‌ و غم‌ها‌ و احياناً ‌گاه‌گاه‌ چه‌ سرود‌ و طرب‌ها‌ كه چشـم‌انداز ‌دنياي ‌آن ‌را ساخته، و چه‌قـدر ‌اين ‌مـوسيقي ‌پـرلطف، نزديك ‌به ‌جان ‌و صفا ‌و سادگي‌ آدمي‌ است‌ و در ما ‌تأثيرش‌ چه‌ عجيب‌ و انكارناپـذير ‌هم. من‌ كه ‌انكار ‌نمـي‌توانم‌ كرد (خوشبختانه‌ هنوز اين‌قدر‌ روشنفكر و فرنگي‌ مآب ‌نشده‌ام) كه‌ از يك‌ پنجه‌ي‌ گرم‌ و پر‌حالِ‌ تار، سخت‌ لذت ‌مي‌برم. خاصه‌ در بيا‌ت‌تـرك، همايـون، ابـوعطا، شـور، سه‌گاه، چهـارگاه‌، بيات‌اصفهان، افشاري‌ و ماهور و‌ ديگـر و ديگرها، به‌ همچنين‌ از يك ‌پنجـه‌ي ‌سه‌تـار ‌و به‌ همچنين‌ سنتـور ‌و گاهـي‌ كمانچه‌ و اخيـراً‌ بعضي ‌اجـراهاي ‌ويلن‌ و پيانو‌ كه ‌به ‌نسبت‌ِ‌ ديگر‌ سازهاي‌ فرنگي، كم‌ و بيش، گاهي‌ مي‌تواند‌ ملايم مـوسيقيِ‌ ما شوند. نفس‌ پرسوز‌ِ نـي‌ را هم‌ فـراموش‌ نكنيم...تأثيرِ اين‌ موسيقي‌ در ما عميق ‌و ريشگي ‌است ‌و درونزاد.

            ايا«لهف»نفسي،كه‌اين‌عشق‌بامن                 چنين‌خانگي‌گشت‌وچونين‌عتيقا

اما ‌با اين‌همه ‌گاهي‌ نيز ‌حس‌ مي‌كنم ‌كه ‌در موسيقيِ‌ ما ‌ديوارهاي ‌حصاري ‌كه ‌نغمه‌ها ‌مثلِ‌ موج‌ها بخواهند خودشان را ‌در آن‌ حدود ‌به ‌اين‌سو ‌و آن‌سو ‌پرتاب ‌كنند ‌و بي‌تابي‌ و حركتشان ‌را ‌نشان‌دهند چه‌ قدر ‌از هم ‌كم‌ فاصله ‌دارند، تغييرها ‌و پرواز و جهشِ‌ نغمه‌ و نت‌ها ‌چه‌قدر‌ كم‌ شباهت ‌به‌ توفان پرقدرت‌ و خشمگين‌ دريا دارد، چه‌قدر كم ‌مي‌شود ‌دريا را در آن ‌حس‌ كرد‌ و چه‌ بسيار ‌جويبار ‌را. جويباري‌ كه‌ گاهي‌ از جاهاي‌ كم ‌اهميت‌ و حتي‌ نالايق‌ هم‌ مي‌گذرد، احياناً...۳

آشنايي‌با ادبيات ‌گذشته، وزن ‌شعر و موسيقي ‌ايراني، باعث‌ شده ‌كه ‌غالبِ‌ اشعار اخوان ‌به صورتِ‌ نوعي ‌هم‌نواييِ‌ حاصل‌ از نغمه‌ي‌ حروف ‌و ‌حُسنِ‌ تركيب‌ِ ‌كلمات، مصراع‌بندي‌هاي‌ خوب، وقف‌ها ‌و سكـون‌هاي‌ به‌موقع، تكرار ‌كلمات ‌و عبارات، تكيه‌ بر برخي‌ اجزاي‌ كلام ‌و به‌جا ‌نشاندنِ قافيه‌ها در هر مورد و به ‌تناسبِ‌ مقام‌ درآيد‌ و در جهتِ‌ القاي ‌معاني‌ و تصويرِ‌ صحنه‌ها‌ به ‌نيكي‌ از آن‌ها سود ‌بجويد.

پرويز‌مشكاتيان ‌ـ‌ آهنگساز‌ و موسيقي‌دانِ‌ نامي‌ ـ ‌مي‌گويد‌۴:«شاعري‌ كه ‌با ‌موسيقي‌ و آهنگ‌ِ‌ كلام‌ آشناست، ‌به‌همان ‌انـدازه ‌مـوفق‌تر ‌است‌ كه‌ آهنگسازي ‌با ‌شعر.اخـوان‌ هـم‌ به ‌اين‌ دقيقه ‌و‌ آشنايـي‌اش ‌با ‌موسيقـي‌ است‌ كه ‌نقاشـي ‌و موسيقـي ‌را‌ نزديك‌ترين ‌هنـرها ‌به ‌شـعر مي‌داند.»

اخوان‌ثالث‌ درباره‌ي ‌وزن ‌و قافيه‌، تحقيقاتِ‌ مفصلي‌ دارد ‌كه ‌در كتاب‌هاي:«بدعت‌ها ‌و بـدايع‌ نيـما يوشيـج» و «عطـا و لقـاي‌ نيمـا‌يوشيـج»‌ آمده ‌است. توجه ‌م.اميد‌ به ‌وزن ‌و ريتمِ‌ شعر ‌و موسيقي‌ كلام‌ و شناختِ‌ شعر كهن ‌و حساسيتِ‌ گوش‌ وي‌ به‌ وزن‌ و قافيه ‌و نيز ‌آگاهي‌ و رابطه‌‌اش‌ با ‌موسيقي ‌ايرانـي‌ مي‌باشد. به ‌اين‌ عبارتِ‌ او ‌كه‌ نشان‌ از ‌تأمل‌ و تعمق ‌و شناختِ‌ وي‌ از موسيقي ‌ايراني ‌است، دقيـق‌ مي‌شويم: «...و نيز‌ در موسيقي‌ ما‌ چه‌قدر ‌رضايت‌ به‌ رضاي‌ خدا‌ و بی‌حالي‌ و درويشي‌ به معني‌ ول‌انگاري‌ بيشتر هست‌ تا عـزم‌ و خشـم‌ و حركتِ‌ قاطع‌ و گـرم. بيشتر‌ انگار ‌ناله‌ و نفرين ‌آدمي اسير ‌و رنج‌كشيده‌ و توهين‌ شده‌ است، تا‌ سرودِ‌ فاتحي‌ پرغرور ‌و دلير، و در عين‌حال ‌سرافراز ‌در مقابل‌ تاريخ ‌انسانيت.»۵

در پايان، به‌ نمـونه‌هايي‌ از نقش‌ موسيقي‌ِ كلمات‌ در القاي‌ معاني ‌و تصويرِ صحنه‌ها در شعر استـاد مهدي‌ اخوان ‌ثالث(م.اميد)، نظري‌ مي‌افكنيم:

در قسمتي‌ از شعـر «مـرد و مـَركب»، اخـوان ‌استـادانه ‌سعي‌ در القـاي‌ صـدا ‌و حالت‌ِ حـركت ‌اسب‌ مي‌كند:

                مرد و مركب هر دو رَم كردند، ناگه‌ با شتاب‌ از آن شتاب

                                         [خويش كم كردند رم كردند،

                                                                         كم

                                                                         رم

                                                                         كم.

                                                                                                         (از اين‌ اوستا‌ ـ ‌۳۷)

در شعر «برف» نيز‌ به‌ بهترين‌ شكل، تند شدنِ‌ بارشِ‌ برف‌ را‌ نشان‌ داده‌ است:

 

          جاي‌ پاها‌ تازه‌ بود‌ اما.

          برف ‌مي‌باريد

          بازمي‌گشتم

          برف‌ مي‌باريد

          جاي‌ پاها ‌ديده‌ مي‌شد، ليك،

          برف‌ مي‌باريد

          بازمي‌گشتم

          برف ‌مي‌باريد

          برف‌ مي‌باريد

          مي‌باريد‌ مي‌باريد.

 

در شعـر زيباي «زمستـان» نيز اَفاعيـلِ‌ عروضي‌ به‌گونه‌يي‌ به‌ كار‌ رفته‌اند‌ كه ‌اتمامِ‌ شعر و فُـرودِ آن‌ را اعلام ‌مي‌دارد:

          سلامت را نمي‌خواهند پاسخ‌گفت

          هوا دلگير، درها ‌بسته، سرها ‌در گريبان، دست‌ها‌ پنهان،

          زمين‌ دل‌مرده، سقف‌ِ آسمان‌ كوتاه،

          غبارآلوده ‌مهر و ماه،

          زمستان ‌است.

مشاهده‌ مي‌كنيم‌ كه ‌أفاعيل‌ سه‌ مصراع ‌آخر، نشانگرِ پايان ‌شعراند:

          مَفاعيلُن مَفاعيلُن مَفاعيلان،

          مَفاعيلُن‌ مَفاعيلان،

          مَفاعيلان.

در ضمن، حروفِ‌ قافيه‌ در كلمـاتِ «كوتاه» و «مـاه» و «آه» ‌است‌ كه‌ بيش‌ از اندازه‌ به ‌القاي‌ غم ‌و اندوه و سردي‌ و سكون‌ در شعر‌ كمك ‌مي‌كند.۶

پانوشت:

۱ـ‌باغ‌ بي‌برگي، به‌ كوشش‌‌ مرتضي‌كاخي، انتشارات‌ زمستان، چ۲، تهران، ۱۳۷۹،ص۲۶۹.

۲ـ‌همان،۲۷۳.

۳ـ‌رجوع ‌شود ‌به:حريم‌ سايه‌هاي ‌سبز ۱، م.اميد، نشر زمستان،چ۲، تهران، ۱۳۷۲،ص۱۴۹.

۴ـ باغ‌ بي‌برگي، ص۳۷۹.

۵ـ‌حريم‌ سايه‌هاي ‌سبز ۱، صص ۱۵۲و ۱۵۳.

۶ـ‌‌موسيقي‌ در‌ ادبيّات، طغرل ‌طهماسبي، نشر ‌رُهام، چ ‌اوّل، تهران، ۱۳۸۰، صص۳۷۷ تا ۲۸۳.


بر چسب: ,
مهدي-اخوان-ثالث-(م.اميد) مهدي-اخوان-ثالث-(م.اميد) مهدي-اخوان-ثالث-(م.اميد) مهدي-اخوان-ثالث-(م.اميد) مهدي-اخوان-ثالث-(م.اميد) امتیاز : 1661 دیدگاه(1)

ارسال نظر

نام شما
وب سایت
پست الکترونیک
پیام
درج شکلک
نظر خصوصی
کد امنیتی

نظرات

نویسنده: بابك اميدي
عنوان: مهدي اخوان ثالث (م.اميد)
مسيحاي جوانمرد من اي ترساي پير پيرهن چركين
هوا بس ناجوانمردانه سرد است
آي دمت گرم و سرت خوش باد
پاسخ:---

صفحات نظرات
1 |