موسيقي و ادبيّات- رودكي و موسيقي

تاریخ: شنبه 16 بهمن 1389 ساعت: 08:50 بازدید: 1033 نویسنده: طغرل طهماسبي

     در اواسط ‌قرن ‌سوم ‌هجري ۲۶۰ق.)، در قريه‌ي «بُنَج»‌ از قراي‌ رودك، در دو فرسنگيِ‌ سمرقند، در خانواده‌ي‌ محمد، كودكي ‌زاده‌ شد‌ كه ‌بعدها‌ به ‌تعبيرِ‌ استاد‌ فروزانفر، پدر‌شعر‌فارسي‌‌‌ لقب گـرفت. وي‌ كسي ‌نبو‌د جز: ابوعبدالله(ابوالحسن)‌ جعفر‌ بن ‌محمد‌ بن‌ حكيم ‌بن‌ عبدالرحمـان ‌بن ‌آدم ‌رودكي ‌سمرقندي.‌» عوفـي»‌ در «لباب‌الألباب» ‌آورده: چنان‌ ذكي‌ و تيزفهم ‌بود كه ‌در‌ هشت‌ سالگي، قرآن‌، تمامت‌ حفظ‌ كرد ‌و قرائت ‌بياموخت‌ و شعر گفتن‌ گرفت ‌و معا‌ني ‌دقيق ‌مي‌گفت؛ چنانكِ‌ خلق‌ بر وي ‌اقبال ‌نمودند ‌و رغبتِ‌ او زيادت ‌شد ‌و او را‌ آفريدگار ‌تعالي، آوازي ‌خوش‌ و صوتي‌ دلكش‌ داده ‌بود، ‌و سببِ‌ آواز، در مطربي ‌افتاده ‌بود ‌و از «ابوالعبك ‌بختيار» ‌كه در آن ‌صنعت، صاحب ‌اختيار ‌بود، بربت‌ بياموخت ‌و در آن ‌ماهر شد ‌و آوازه‌ي ‌او ‌به ‌اطـراف ‌و اكنافِ‌ عالم‌ برسيـد ‌و اميـر‌ نصر‌ بن‌ احمـد ‌ساماني‌ كه ‌اميـرِ خراسان‌بود، او را ‌به ‌قربتِ ‌حضرتِ‌ خود، مخصوص‌ گردانيد ‌و كارش‌ بالا ‌گرفت...

 

رودكي سمرقندي

بقيه در ادامه‌ي مطلب (براي كاربران عضو)


تـاجـهـان‌بـودوتـاجـهـانـبـان‌بـــود         شعـر را مـنـصبـي‌ و عنـــوان ‌بــود

شعرشاعر،ترانه‌ي‌قدسي‌است          شمـه‌يـي‌ زيـن تـرانـه قــرآن بــود

ويــــژه گـــوينــدگـان ايــــرانــي          كـه تــواننــد خــود خــدايــان بــود

خـوش‌ترين زنـدبافِ هـر عصري          ارغنــون‌سـازِ ايــن گلستــان بود..

مردي‌ازروستاي رودك خاست          خسروش‌خوانم ارچه دهقان بــود

بـربـه سالِ هـزار و انـدي پيش           رودكـي چـون هـزاردستـان بــود

شاعـر و نــغمـه‌ساز و رودنـواز           خوش‌وخوش‌لهجه‌و‌خوش‌الحان‌بـود

آفـرين خـامـه‌ي نفيـسـي ۱ را           كـه بـه تضمينـش آب حيــوان بـود

زهـي از هــمــتِ تــرقـــي۲ را           كـه بـه گنـجِ سخـن نگـهبـان بــود

     در اواسط ‌قرن ‌سوم ‌هجري ۲۶۰ق.)، در قريه‌ي «بُنَج»‌ از قراي‌ رودك، در دو فرسنگيِ‌ سمرقند، در خانواده‌ي‌ محمد، كودكي ‌زاده‌ شد‌ كه ‌بعدها‌ به ‌تعبيرِ‌ استاد‌ فروزانفر، پدر‌شعر‌فارسي‌‌‌ لقب گـرفت. وي‌ كسي ‌نبو‌د جز: ابوعبدالله(ابوالحسن)‌ جعفر‌ بن ‌محمد‌ بن‌ حكيم ‌بن‌ عبدالرحمـان ‌بن ‌آدم ‌رودكي ‌سمرقندي.‌» عوفـي»‌ در «لباب‌الألباب» ‌آورده: چنان‌ ذكي‌ و تيزفهم ‌بود كه ‌در‌ هشت‌ سالگي، قرآن‌، تمامت‌ حفظ‌ كرد ‌و قرائت ‌بياموخت‌ و شعر گفتن‌ گرفت ‌و معا‌ني ‌دقيق ‌مي‌گفت؛ چنانكِ‌ خلق‌ بر وي ‌اقبال ‌نمودند ‌و رغبتِ‌ او زيادت ‌شد ‌و او را‌ آفريدگار ‌تعالي، آوازي ‌خوش‌ و صوتي‌ دلكش‌ داده ‌بود، ‌و سببِ‌ آواز، در مطربي ‌افتاده ‌بود ‌و از «ابوالعبك ‌بختيار» ‌كه در آن ‌صنعت، صاحب ‌اختيار ‌بود، بربت‌ بياموخت ‌و در آن ‌ماهر شد ‌و آوازه‌ي ‌او ‌به ‌اطـراف ‌و اكنافِ‌ عالم‌ برسيـد ‌و اميـر‌ نصر‌ بن‌ احمـد ‌ساماني‌ كه ‌اميـرِ خراسان‌بود، او را ‌به ‌قربتِ ‌حضرتِ‌ خود، مخصوص‌ گردانيد ‌و كارش‌ بالا ‌گرفت.

«روشِ‌ خواندنِ‌ قرآن‌ باعث‌ شد ‌كه ‌بيشتر ‌به ‌طرف ‌موسيقي ‌گرايش‌ پيدا ‌كند. صداي ‌خوبي ‌داشت. با ‌دو نفر از اهلِ‌ هنر ‌زمانِ ‌خود ‌آشنا ‌بود‌ كه ‌يكي «طاهرخسرواني» ‌نام ‌داشت، كه‌ هم ‌خواننده ‌بود ‌و هم ‌شاعر. ديگري ‌«ابوالعبك‌بختيار» نام ‌داشت ‌كه ‌بربت‌ به ‌خوبي ‌مي‌نواخت. رودكي‌ پيش‌ بختيار به ‌آموختن‌ بربت ‌پرداخت ‌و سپس‌ ‌نواختنِ‌ چنگ ‌را ‌آموخت ‌و در اين ‌ساز ‌مهارتِ‌ كامل ‌پيدا ‌كرد.»۳

در مورد ‌كورِ مادرزاد بودن ‌يا كوري ‌اواخر ‌عمر ‌و يا ‌‌كور كرده‌ شدن ‌رودكي ‌بحث‌هاي ‌فراواني‌ كرده‌اند: «طاهر‌جانف» ‌در مقاله‌يي ‌به‌ نام «بعضي ‌مسايل‌ ترجمه‌ي ‌حال ‌رودكي» ‌آورده۴:

۱ـ ‌شاعر ‌در ۸۵۰‌ ‌‌‌ـ۸۶۰‌ ميلادي ‌زاده ‌شد، هنگام ‌جواني‌ در ‌دورانِ‌ فرمانروايي‌ نصـرِيكم‌ به‌خدمت‌ فراخوانده ‌شد ‌و در زمانِ‌ فرمانروايي‌ چند ‌تن‌ از آنان ‌به‌ خدمتِ‌ خود ‌در اين‌ دربار ‌ادامه‌داد.

۲ـ ‌اين ‌تصور ‌كه ‌نصردوم ‌با‌ ملازمانش‌ ـ ‌كه ‌گويا ‌بلعمي‌ و رودكي ‌‌بوده‌اند ‌‌ـ ‌به ‌قرمطيان ‌گرايش‌ يافتند، اشتباه ‌به ‌نظر مي‌رسد. عملاً ‌‌هيچ ‌يك ‌از آنان ‌با ‌اين ‌فرقه ‌رابطه‌يي‌ نداشتند.

۳‌ـ ‌رودكي‌ كورِ مادرزاد بوده‌ و در سنِ‌ بلوغ‌ كور نشده ‌است، پس‌ بنابـر اين ‌نمي‌توانسته ‌در پي‌ اخراجش‌ از دربار، كور شده ‌باشد.

در «تاريـخ ‌ادبيات‌ ايران»‌۵ آمده:«در اثر ‌دقيقي‌ و شاهنامه‌، اشاره ‌شده ‌است‌ كه ‌او ‌در سن‌ بلوغ چشمـانش‌ را ‌از دست‌ داده ‌است. استاد ‌نفيسي‌ نيز ‌چنين ‌مي‌پندارد. وي ‌در ‌مقاله‌يي‌، به‌ ويژه ‌با استناد به ‌كشفِ‌ باستان‌شناسان ‌از مقبره‌ي ‌رودكي، بر كوري‌ مادرزادِ‌ او تأكيد‌ ورزيده (مراجعه شود‌ به‌ اثر گراسيموف ‌ـ ‌پيكرتراش‌ و سازنده‌ي ‌تنديسِ‌ رودكي ‌ـ ‌دوشنبه ۱۹۵۹‌م.)‌. از ‌نظريه‌ي كوريِ‌ مادرزادِ شاعر، بديع‌الزمان ‌فروزانفر‌ در مقاله‌ي ‌خود ‌به ‌نام‌ شعر و شاعري‌ رودكي‌ پشتيباني ‌مي‌كند...»

عوفي‌ در«لبابُ‌الألباب»‌ آورده‌: «مولد ‌او رودك‌ِ سمرقند‌ بود‌ و از ‌مادر نابينا ‌آمده...». نيز ابوحيان توحيدي ‌ـ ‌دانشمند ‌نامي‌ ايران ‌كه ‌تا سال ۴۰۰ ‌هجري ‌مي‌زيسته ‌ـ ‌در كتاب «الهوامل ‌و الشوامل» مي‌نويسد كه: رودكي ‌اَكْمَه، يعني ‌كورِ مادر‌زاد بود. ابومنصور دقيقي‌ كه‌ ميان ‌سال‌هـاي۳۶۷تا ۳۷۱‌كشته ‌شده، در تأسف‌ بر مرگ‌ِ شهيد ‌بلخي‌ و رودكي ‌مي‌سرايد:

استادِشهيد‌زنده‌بايستي       وآن‌شاعرِتيره‌چشمِ‌روشن‌بين

نيز‌ حكيم‌ ناصرِخسرو‌ سروده:

اشعارِپند‌وزهد‌بسي‌گفته‌است                   اين‌تيره‌چشمْ‌شاعرِروشن‌بين

فردوسي‌ هم ‌در چگونگيِ‌ به ‌نظم ‌در آوردن «كِليله ‌و دمنه»‌، در شاهنامه ‌سروده:

گزارنده‌يي‌پيش‌بنشاندند       همه‌نامه‌بررودكي‌خواندند

به‌ عقيده‌ي ‌پژوهندگانِ‌ سخن‌سنـج، تشبيهاتِ‌ باقي‌مانده ‌‌از رودكي، چنان ‌نيست‌ كه‌ براي‌ گوينده‌‌يي ‌توانا ‌مانند ‌استاد ‌سمـرقند ‌كه ‌ديده‌ي ‌نهانش‌ فـروغ‌مند ‌است، صورت‌ناپذير ‌باشد‌ و از سوي ‌ديگر ‌شاعر ‌در سرايشِ‌ سخن، ناگزير ‌به ‌شيوه‌ي ‌معهود ‌مي‌گرايد ‌و براي‌ افزايشِ‌ تأثير ‌كلام، هرجا ‌اقتضا ‌كند، مي‌گويد: خودم‌ ديدم‌ و شنيدم.

اما ‌محمود ‌بن‌ عمر ‌نجاتي ‌در قرن‌ هشتم، در «ساتين ‌الفضلا» ‌به ‌كور ‌شدنِ‌ وي‌ در پايان‌ِ ‌عمر‌ اشاره ‌‌‌دارد. مهدي ‌ستايشگر ‌ـ ‌پژوهشگر ‌و موسيقي‌دانِ‌ معاصر ـ‌ در ‌«نام‌نامه‌ي ‌موسيقي‌ ِ‌ايران زميـن»‌ آورده: «مسأله‌ي ‌مورد ‌بحث‌ در حياتِ‌ رودكي، همانا ‌نابيناييِ‌ اوست‌ كه ‌در اواخـرِ ‌عمرش ‌اتفاق‌ افتاد. نظريات‌ بسياري ‌در اين ‌مقوله ‌ابراز ‌شده ‌و با ‌توجه ‌به ‌وصف‌هايي ‌كه ‌رودكي‌ نموده (كه موجب ‌شگفتيِ‌ هر چشم‌دارِ‌ بينايي‌ است)‌ و اكتشافاتِ‌ مقبره ‌و استخوان‌هاي ‌او در روسيه، نظر به ‌كور ‌كرده ‌شدن‌ او، و نه ‌كوري‌ مادرزادِ‌ او داده‌اند. وصف‌هاي ‌او از بخارا ‌با ‌آن‌همه ‌دقت ‌و ظرافت، از دلايل ‌بينايي‌ او در ابعادي ‌از زمانِ‌ حياتِ‌ اوست. البته ‌همان ‌گونه ‌كه ‌قبل ‌از رودكي، هنرمندان ‌نابينا، با شعـر و موسيقي‌شان ‌موجب‌ شگفتي‌ شدند، (قديمي‌ترين ‌شاعرِ ‌نابينا‌ي ‌عالَم، هومر، گوينده‌ي: ايلياد ‌و اُديسه، خود ‌راوي ‌اشعاري ‌به ‌لحن ‌و آهنگ‌ بود ‌ولي‌ در محضرِ‌ مردمان ‌و در شهرها مي‌گرديد‌ و چنگ‌ مي‌نواخت‌ و اِرتزاق ‌مي‌نمود)بعـد ‌از او هم ‌هنرمنداني‌ ازين ‌دست ‌بوده‌اند، (مرحوم ‌نور علي‌خان ‌برومند ‌از آن‌ جمله ‌بود.)به ‌نقل ‌از: مقاله‌ي ‌دكتر پاريزي، يغما، ۲۶/۶۱۴ ـ ۶۱۵.

در «تاريخ‌ ادبيات‌ ايران»‌ آمده۶‌: «رودكي، نخستين‌ شاعر ‌دوره‌ي ‌رنسانسِ‌ ايران ‌بود. او نخستين بار ‌اعلام ‌داشت‌ كه ‌در ‌جهان ‌نه ‌تنها ‌خدا، شاه ‌و قهـرمان ‌وجود ‌دارند، بلكه‌ آدم‌هاي ‌معمولي‌ نيز ‌در‌ روي ‌زمين ‌مي‌زيند...».

رودكي‌ تداوم‌ شعرِ‌ خنيايي‌ در ايران ‌‌است. شعـري ‌كه ‌تنها‌ به ‌همراهِ‌ آهنگ‌ و لحن ‌قابلِ‌ ارايه ‌بوده ‌و سينه ‌به ‌سينه ‌منتقل‌ و تفهيم ‌مي‌شده‌ و ‌آنگاه ‌شعر ‌پارسي ‌توسطِ‌ وي‌ كمال ‌يافته ‌است.

دكتر ‌شفيعي ‌كدكني ‌مي‌نويسد۷‌: «‌خانم ‌پروفسور‌ ماري‌بويس، در ‌مطالعه‌ي‌ دقيقي‌ كه ‌بر‌ استمرارِ‌ شعرِ ‌خنيـاييِ‌ ايراني‌ كرده ‌است،‌ مي‌گويد: شعر ‌ايران‌ تا‌ سقوطِ‌ ساسانيان، شفاهي بوده ‌است. و هم ‌او معتقد ‌است‌ كه ‌شعرِ‌ خنياييِ‌ ايران‌ پس ‌از شكستِ‌ ايرانيان، كاملاً‌ از ميان ‌نرفته و رودكي، در حقيقت، ادامه‌ي ‌آن‌ است.»

با آنكه ‌ديوان ‌رودكي ‌سمرقندي ‌در دست ‌نيست، لكن ‌اشعارِ وي‌ به ‌بلاغتِ‌ اسلوب‌ و طبيعي ‌بودنِ معني، ممتاز ‌است. «سبكِ‌ او ‌دلكش‌ و متناسب‌ و لطيف، و در همين‌ حال، جزالتِ ‌مخصوصي‌ دارد كه ‌براي ‌كمتر كس‌ از شعرا ‌ميسر ‌شده ‌است. آن ‌اشعار‌، وقتي ‌كه ‌به ‌آوازِ‌ دل‌نـواز ‌و آهنگِ‌ شيرينِ‌ سراينده ‌و گوينده‌ي‌ سخن‌آفرينِ‌ فارسي‌ هم‌دست ‌مي‌شد، تأثيراتِ‌ فوق‌العاده‌يي ‌داشت‌ و ماننـدِ‌ نصر‌بن‌احمد‌ ساماني‌ را از‌ عزيمت ‌منصرف‌ و‌ بي‌موزه ‌به ‌‌طرف‌ بخارا ‌تهييج‌ كرده، روانه ‌مي‌ساخت.»۸ بنابر ‌تحقيقِ‌ استاد ‌مسعود فرزاد‌، در ايرانِ‌ اسلامي، كامل‌ترين‌ مجموعه‌ي‌ عروض ‌فارسي، نخستين‌بار در اشعارِ رودكي‌ ظاهر‌ شد‌ كه ‌لااقل‌ سي‌وپنج ‌وزنِ‌ مختلف ‌در اشعار ِ‌وي ‌يافت‌ مي‌شود. وقتي ‌در نظر آوريم‌ كه: مجموعه‌ي ‌اوزانِ‌ مختلفِ‌ در حدودِ‌ پانصد‌ غزلِ‌ حافظ، بيست‌وسه‌ است، آنگاه ‌به ‌موسيقيِ‌ گسترده ‌و متنوعي‌ كه ‌شعرِ‌ رودكي ‌و شعرِ‌ فارسي‌ در آغازِ‌ بالندگي‌ِ ‌خود به ‌آن ‌مترنم‌ بوده، پي‌ توانيم‌ برد. آيا‌ آگاهيِ‌ وي ‌از موسيقي‌ و خوش‌آوازي‌ و احياناً‌ خواندنِ‌ اشعار به آواز، همراه‌ با نغمه‌ي‌ چنگ، در موسيقيِ‌ شعرِ‌ او تأثير‌ داشته‌ است؟‌ كه‌ بي‌شك‌ چنين‌ است. «استاد مجتبي‌ مينوي‌ وي‌ را ‌هم‌پايه‌ي «چاسر»‌ ـ‌ شاعرِ‌ انگليسي (۱۴۰۰‌ـ ۱۳۴۰‌م.)‌ ـ‌ دانسته است؛ با اين‌ تفاوت ‌‌كه ‌اكثر‌ اشعار ‌‌رودكي‌ را امروز، عامه‌ي‌ فارسي‌زبانان‌ درمي‌يابند‌ و حال ‌آن‌كه زبانِ‌ چاسر‌ براي‌ انگليسي‌زبانان‌، كهنه‌ شده ‌و فهمِ‌ آن‌ محتاجِ‌ مقدماتِ‌ خاص‌ است.»۹ ‌نيروي‌ دلفريبِ‌ شعرها، آوازها ‌و موسيقيِ‌ رودكي‌ نيز‌ البته‌ جاي‌ شگفتي‌ است. ‌نظامي‌عروضي سمرقندي‌ ‌در «چهارمقاله»‌(مجمع‌النوادر)‌، مقاله‌ي ‌دوم (شعر)‌، داستان‌ زيباي ‌شعر سرودن و چنگ‌ نواختنِ‌ استادانه‌ي ‌رودكي‌ را بيان ‌مي‌كند‌ كه۱۰‌: نصر بن ‌احمد ‌ساماني ‌را در يك ‌بهار، گذر به «بادغيسِ»‌ هرات‌ افتاد ‌و به ‌علت‌ِ ‌زيبايي ‌آب ‌و هواي ‌آن ‌ناحيه‌ چهار سال ‌در آن‌جا ‌مُقام‌ كرد. چه، ‌ايامِ ثباتِ‌ دولتِ‌ ساماني ‌بود‌ و كشور آباد ‌و مُلكْ ‌بي‌خصم ‌و لشكرْ فرمان‌بردار ‌و روزگار ‌مساعد، با اين ‌همه لشكريان‌ و همراهان ‌ملول ‌گشتند ‌و آرزوي ‌ديدارِ‌ خانمان ‌كردند. لكن‌ پادشاه ‌را ساكن‌ ديدند ‌و دانستند كه ‌اين ‌سال ‌را نيز ‌قصد‌ ماندن ‌دارد. ‌ناچار ‌به ‌نزدِ‌ استاد ‌ابوعبدالله‌ رودكي‌ رفتند ‌و گفتند‌: اگر كاري ‌كني‌ كه ‌پادشاه ‌از هرات ‌قصد ‌حركت‌ به ‌بخارا ‌كند، پنج‌ هزار ‌دينار‌ تو را ‌خدمت ‌كنيم. رودكي مزاجِ‌ امير ‌مي‌شناخت. قصيده‌يي‌ گفت ‌و به ‌هنگامِ‌ سرخوشيِ‌ امير، چنگِ‌ خود را ‌برداشت ‌و در دستگاهِ‌ عشاق‌۱۱ ‌قصيده‌ را براي ‌امير ‌خواند:

بـوي‌ جــوي ‌مـوليـان ‌آيد‌همي                    بـويِ‌۱۲ يارِ مهـربان‌ آيدهمي

پس ‌در ‌پرده‌يي‌ فروتر ‌چنين ‌ادامه ‌مي‌دهد:

ريـگِ‌آمـــوي‌ و درشتــيْ‌راهِ ‌او                     زيــرِ‌ پايـم‌ پَـــرنيــان ‌آيد‌ همي

آبِ‌جيحون‌ازنشاطِ ‌روي‌دوست                    خِنـگِ‌ مارا ‌تا ميـان‌ آيد‌همي

اي‌بخـارا‌، شادباش ‌و ديـر زي                     ميـر‌ زي‌تو شادمان ‌آيدهمي

مير ماه است‌ و بخارا آسمان                     ماه سـوي آسمان آيدهمي

مير سرواست‌و بخارا بوستان                    سرو سوي‌بوستان آيدهمي

چون‌ رودكي‌ به ‌اين‌ بيت ‌رسيد، امير‌ چنان ‌متأثر‌ و دگرگون‌ گشت ‌كه ‌از تخت ‌پايين ‌‌آمد‌ و بدون‌ كفش، سوار بر اسب‌ شد ‌و روي‌ به ‌بخارا ‌نهاد...

«رودكي، و آهنگِ‌ خوانندگي‌ و نوازندگي‌ در تاريخ ‌ادبيات ‌فارسي‌ باهم ‌عجين‌ شده‌اند. موسيقي و زمزمه‌هاي ‌آهنگين‌ در خونِ‌ اوست. ‌به‌ قولي‌ در هشت‌ سالگي‌ و يا ‌به‌ گفته‌يي ‌در بيست ‌سالگي‌، در مجمع‌ خوانندگان ‌و حافظانِ‌ قرآن ‌با چگونگيِ‌ صوت ‌و خوانندگي‌ و مراحلِ‌ زير و بمِ‌ اصوات‌آشنايي‌ يافته. اين ‌سنيـن ‌داراي ‌محسّناتي ‌است ‌از جمله ‌آن‌كه: ‌هرچه ‌در اين ‌سنين ‌فراگير شود، چون‌ نقشي ‌بر حجر‌، در ذهن‌ مي‌ماند ‌و روحِ‌ آدمي ‌را موجبِ‌ تلطيف ‌است. ‌خاصه‌ اگر از هنرها، موسيقي باشد...

هِرمان ‌اِته‌ ـ‌ مورخ ‌و شرق‌شناس‌ آلماني ‌ـ‌ مي‌گويد: موقعي ‌مردم ‌از آوازِ ‌خوش‌ و دلكشِ خداداديِ‌ رودكي‌ استقبال ‌مي‌كردند، رغبتِ‌ وي‌ به‌ اين ‌هنر‌ افزوده‌ مي‌شد. چنان‌كه‌ هروقت ‌قفلِ زبان ‌به ‌نغمه‌سرايي‌ مي‌گشود، دلِ‌ فرشتگان ‌مي‌ربود.»۱۳

دكتر ‌محمد دبيرسياقي ‌مي‌نويسـد۱۴‌: «بدون ‌شك ‌موسيقي‌دانيِ‌ رودكي‌ در شهرت ‌و رواجِ غزل‌ها ‌و اشعارش ‌مؤثر ‌بوده ‌و سخنِ‌ او، فرزندِ‌ پيوند ‌ميان ‌شعر ‌و موسيقي‌ در ادبِ‌ فارسي‌ است.»

رودكي‌ پيشاهنگِ‌ چكامه‌سرايان ‌نيز ‌به‌شمار است. كهن‌ترين ‌قصيده‌ي‌ كاملي ‌كه ‌مشتمل ‌بر تشبيب‌ و تخلص‌۱۵‌به ‌مدح‌ و آوردن ‌دعا ‌در شريطه‌ باشد، از وي‌ به ‌يادگار مانده ‌است.

آثار شش‌گانه‌ي ‌پدر شعر فارسي ‌۱۶

     مهم‌ترين ‌اثر‌ رودكي‌ كه ‌امروز ‌جز ابياتي‌ پراكنده ‌از آن‌ در فرهنگ‌ها ‌ضبط ‌نيست، «كِليلَه ‌و دِمنَه‌ي منظوم» است‌ كه ‌مثنوي ‌و در بحرِ ‌رملِ‌ مسدس‌ سروده ‌شده ‌است. وي ‌علاوه ‌بر اين‌ منظومه، مثنوي‌هاي ‌ديگري ‌نيز ‌دارد. «سِندباد‌نامه»ي ‌رودكي‌ هم‌ از آثارِ پرارزش‌ زمان‌ به ‌شمار ‌مي‌رفت. اين‌ اثر، داستاني‌ بوده ‌درباره‌ي ‌شاهزاده‌ و هفت‌ وزير، كه ‌اصل‌ آن ‌از منابعِ‌ هندي ‌گرفته‌ شده‌ بود. اما از اين‌ اثر نيز‌ تنها‌ چند ‌شعر ‌بر جاي ‌مانده‌ است. از ديگـر آثارِ وي، نام «عـرايس‌النفايس» (عروس‌هاي‌كمياب) ‌به‌ ياد مانده ‌است. نيز رودكي ‌واژه‌نامه‌يي‌ با ‌نامِ‌ ‌«تاج‌المصـادر»‌ (مصدرهاي ‌قرآن) ‌نوشته ‌بوده ‌كه‌ اصل‌ آن ‌از ميان ‌رفته‌ است، اما‌ «اسدي ‌توسي»‌ ـ‌ شاعر ‌و فرهنگ‌نويسِ‌ نامدار ‌ـ ‌‌بخشي‌ از آن‌ را در ‌«لغت‌نامه»‌ي ‌خود نقل ‌كرده ‌است.

رودكي‌ اشعار ‌ديگري‌ از قبيل: قصيده، غزل، رباعي‌ در مدح، غِنا، هجو، وعظ، هزْل، رثا و... دارد ‌كه ‌از همه‌ي‌ آن‌ها جز ‌اندكي‌ در دست‌ نيست، با‌ آنكه‌ اشعارش ‌را ‌بيش‌ از يكصد ‌هزار بيت‌ روايت‌ كرده‌اند و گاهي‌ راهِ‌ اغراق‌ پيموده ‌و آن‌ را ‌تا يك‌ ميليون ‌بيت‌ رسانده‌اند.

«سمعـاني» در «الأنسابظ»، وفات‌ رودكي‌ را به ‌سال ۳۲۹ه‍.ق. (۹۴۰‌ ـ ‌۹۴۱م.) در زادگاهش‌ يعني: قريه‌ي ‌«بُنج» در نهايتِ‌ تنگدستي‌ مي‌داند، كه‌ همان ‌جا نيز ‌به ‌خاك ‌سپرده ‌شد.

بيتي چند از اشعار موسيقايي رودكي

گــوش‌ِ‌تــو‌سـال‌ومَه‌بـه‌رُود‌وســرود                نشنـــوي‌نـيــــوه‌ي‌خـــروشـــان‌را

*

آمـدبهــارخــرم‌،بـا‌رنگ‌وبــوي‌طيب                بـاصـدهـزارنــزهت‌وآرايـشِ‌عجيـب

نفـاظ‌بـرقِ‌روشن‌وتنـدرْش‌طبــل‌‌زن               ديدم‌هــزارخيـل‌ونديدم‌چنين‌مهيب

صلصـل‌به‌سـروبن‌بر،بانغمه‌ي‌كهن                بلبـل‌به‌شاخِ‌گـل‌بـر،بالـحنكِ‌غـريب

*

پــس‌تبيــره‌ديــد‌نــزديــك‌درخـــت                 هرگهي‌بانگي‌بجستي‌تندوسخت

*

هميشه‌شادونـدانستمي‌كه‌غم‌چه‌بود

دلـم‌نـشــاط‌وطـرب‌را‌فــراغِ‌مـيــدان‌بــود

بـدان‌زمـانه‌نـديـــدي‌كـه‌درجهـان‌رفتـي

سـرود‌گـويـان،گــويـي‌هـزاردستـان‌بـود

*

وقـت‌ِ‌شبـگيـــر‌بانــگِ‌نـالـه‌ي‌زيـر                   خوش‌ترآيـدبـه‌‌گوشم‌ازناله‌ي‌تكبير

زاريِ‌‌زيــــروايــــن‌مــــدارشگفت                  گـــرزدشـت‌انــــدرآوردنخـجـيـــــر

*

اگرچه‌چنگ‌نوازان‌لطيف‌دست‌بُوَند                فداي‌دستِ‌قلم‌باد،دستِ‌چنگ‌نواز

*

سماع‌وباده‌ي‌گلگون‌ولعبتان‌چوماه               اگــرفــرشته‌ببينددراوفتد‌درچــــاه

پانوشت:

۱و۲ـ ‌شهريار، سعيد نفيسي‌ را به ‌سر و سامان ‌دادنِ‌ آثار رودكي‌ و بيژن‌ ترقّي ‌را به ‌انتشار ‌آن‌هـا تحسين ‌نموده ‌است.

۳ـ ‌موسيقي ‌در ادبيات، طغرل‌طهماسبي، انتشارات ‌رُهام، چاپ‌ اوّل‌، تهران، ۱۳۸۰، ص۳۳۷.

۴‌ـ ‌صداي ‌شرق،۱،۱۹۶۶،۳۰ـ‌۱۲۶‌.

۵ـ‌ تاريخ‌ ادبيّات‌ ايران، يان‌ ريپكا ‌و ديگران، ترجمه‌ي ‌كيخسرو كشاورزي، انتشارات ‌گوتمبرگ‌ و جاويدان‌خرد، چاپ‌ اوّل،۱۳۷۰، صص۲۲۶‌ و ۵۷۹.

۶ـ ‌همان، ص۲۵.

۷ـ ‌موسيقي‌ شعر، محمّدرضا شفيعي‌كدكني، نشر‌ آگاه، چاپ‌ ششم، تهران، ۱۳۷۹، ص۴۸۲.

۸‌ـ ‌سخن ‌و سخن‌وران، بديع‌الزّّمان ‌فروزانفر، نشر خوارزمي، چاپ‌ دوم، تهران، ۱۳۵۰، ص۱۸.

۹‌ـ ‌چشمه‌ي ‌روشن، غلام‌حسين‌ يوسفي، نشر علمي، چاپ ‌هشتم، تهران، ۱۳۷۷، ص۱۷.

۱۰‌ـ ‌ماهنامه‌ي ‌مراغه‌نامه، تأثير ‌شعر و موسيقي‌ در آرامش‌ روح ‌و جسم، طغرل ‌طهماسبي، دوشنبه، ۲۲دي ۱۳۸، شماره‌ي۲۷.

۱۱ـ ‌عشّاق، يكي‌ از مـقام‌هاي‌ دوازده‌گانه‌ي ‌موسيقي‌ قديم ‌است‌ كه ‌در موسيقيِ‌ امروز از گوشه‌هاي ‌اصلي ‌و مهمّ‌ دستگاه‌هاي‌ راست‌پنـجگاه ،نوا، همايون ‌و آوازِ ‌دشتي‌ است. استاد‌ ابوالحسن ‌‌صبا ‌در «رديف‌ دوم‌ سنتـور» ‌آورده ‌كه: عشّاق‌ نغمه‌يي‌ است‌ بسيار دل‌پذير ‌در اوج ‌آواز دشتي.

۱۲‌ـ ‌در ديوان ‌رودكي، چاپ‌ نفيسي، «ياد» آمده ‌است.

۱۳‌ـ ‌نام‌نامه‌ي‌ موسيقي‌ ايران‌زمين، مهدي‌ ستايشگر، نشر‌ اطّلاعات، چاپ‌ اوّل، تهران، ۱۳۷۶.

۱۴‌ـ ‌پيش‌آهنگان ‌شعر فارسي، دكتر محمّد دبيرسياقي،ص۱۹.

۱۵‌ـ ‌‌تشبيب‌ يا ‌نسيب‌ يا ‌تغزّل، پيش‌ درآمد شعرا ‌در قصيده‌ قبل‌ از ‌وارد شدن‌ به‌ موضوع‌ اصلي‌ است. تخلّص، در اصطلاح ‌شعرا ‌به ‌دو ‌معني‌ معمول‌ است: الف) ‌نامِ‌ شعريِ‌ شاعر است. ب) ‌در قصيده، گريز زدن ‌و انتقال ‌يافتن ‌از پيش‌ درآمدِ‌ تشبيب‌ به ‌مديحه ‌يا ‌مقصود ‌ديگر.

۱۶‌ـ ‌«پدر شعر فارسي» تعبيري ‌است‌ از استاد ‌بديع‌الزّمان ‌فروزانفر.


بر چسب: ,
رودكي-و-موسيقي رودكي-و-موسيقي رودكي-و-موسيقي رودكي-و-موسيقي رودكي-و-موسيقي امتیاز : 1862 دیدگاه(0)

ارسال نظر

نام شما
وب سایت
پست الکترونیک
پیام
درج شکلک
نظر خصوصی
کد امنیتی

نظرات


صفحات نظرات
1 |