موسيقي و ادبيّات- جشن مهرگان

تاریخ: پنجشنبه 14 بهمن 1389 ساعت: 08:54 بازدید: 855 نویسنده: طغرل طهماسبي

اي سِپيتْمان‌زرتشت!

بدان‌هنگام ‌كه ‌من ‌مهـرِ‌ فراخ‌چـراگاه‌ را هستي‌ بخشيـدم، او را در شايستگيِ‌ ستايش‌ و ‌بـرازندگيِ‌ نيايش، برابر با خود كه‌ اهورامزدايم ‌‌‌ـ ‌بيافريدم.                                               (اوستا‌ ـ ‌مهريَشت‌ ـ‌ كرده‌ي‌ يكم)

      مهـر‌ كه ‌در‌ اوستـا «ميثـْرَ» (پيمان ‌و معاهده ‌و فرشته‌ي ‌روشنايي) ‌و در پارسي‌ باستان ‌و سانسكريت «ميترَ» يا «ميترا» ‌ناميده‌ مي‌شود، هفتمين‌ ماه‌ سالِ‌ شمسي‌ است‌ و روز شانزدهمِ‌ مهر‌، مربوط ‌به ‌اوست. اين ‌روز كه‌ تقارن‌ دو مهر با هم ‌است، ابتداي ‌جشنِ‌ مهـرگان ‌بود ‌كه‌ تا ‌۲۱ مهر ماه ‌ادامه ‌داشت‌ و پس‌ از نوروز، بزرگ‌ترين ‌عيد‌ ايران ‌باستان‌ به ‌شمار است.

آرياييان ‌كه ‌طعم ‌سرما ‌و زمستانِ‌ طولاني ‌را چشيده ‌بودند، جشن‌هاي ‌پاييزه‌ را در حدود‌ نيمه‌ي‌ مهرماه ‌به ‌شادي‌ تأثير خورشيد ‌در تابستان‌ و افزايش‌ حاصل‌ كشت‌ و پرورش‌ دام‌ برقرار مي‌كردند.

اين‌ جشن ‌كه ‌آن ‌را «مهرگان» يا «ميتراكانَه» ‌مي‌ناميدند، به‌ خداي‌ مهر‌ تقديم ‌مي‌شد ‌كه ‌صاحب دشت‌ها ‌و رمه‌ها‌ بود...

‌بقيه در ادامه‌ي مطلب (براي كاربران عضو)


اي سِپيتْمان‌زرتشت!

بدان‌هنگام ‌كه ‌من ‌مهـرِ‌ فراخ‌چـراگاه‌ را هستي‌ بخشيـدم، او را در شايستگيِ‌ ستايش‌ و ‌بـرازندگيِ‌ نيايش، برابر با خود كه‌ اهورامزدايم ‌‌‌ـ ‌بيافريدم.                                               (اوستا‌ ـ ‌مهريَشت‌ ـ‌ كرده‌ي‌ يكم)

      مهـر‌ كه ‌در‌ اوستـا «ميثـْرَ» (پيمان ‌و معاهده ‌و فرشته‌ي ‌روشنايي) ‌و در پارسي‌ باستان ‌و سانسكريت «ميترَ» يا «ميترا» ‌ناميده‌ مي‌شود، هفتمين‌ ماه‌ سالِ‌ شمسي‌ است‌ و روز شانزدهمِ‌ مهر‌، مربوط ‌به ‌اوست. اين ‌روز كه‌ تقارن‌ دو مهر با هم ‌است، ابتداي ‌جشنِ‌ مهـرگان ‌بود ‌كه‌ تا ‌۲۱ مهر ماه ‌ادامه ‌داشت‌ و پس‌ از نوروز، بزرگ‌ترين ‌عيد‌ ايران ‌باستان‌ به ‌شمار است.

آرياييان ‌كه ‌طعم ‌سرما ‌و زمستانِ‌ طولاني ‌را چشيده ‌بودند، جشن‌هاي ‌پاييزه‌ را در حدود‌ نيمه‌ي‌ مهرماه ‌به ‌شادي‌ تأثير خورشيد ‌در تابستان‌ و افزايش‌ حاصل‌ كشت‌ و پرورش‌ دام‌ برقرار مي‌كردند.

اين‌ جشن ‌كه ‌آن ‌را «مهرگان» يا «ميتراكانَه» ‌مي‌ناميدند، به‌ خداي‌ مهر‌ تقديم ‌مي‌شد ‌كه ‌صاحب دشت‌ها ‌و رمه‌ها‌ بود.

‌(مهرگان «mehragān»‌ در ‌پهلوي‌ باستاني‌ به ‌صورت «mitrakāna» به ‌معني: «متعلّق‌ به‌ مهر» تلفظ‌ مي‌شد.)

تمام ‌معاني‌ مهر را مسعود سعدسلمان ‌در يك‌ شعر آورده:

روزمهر و ماه‌مهر و جشن ‌فرخ‌مهرگان             مهــر بفــزا‌ اي‌ نگارِ‌ مهــر چهرِ‌ مهربان

ابراهيم‌ پورداود، در كتاب «فرهنگ ‌ايران‌ باستان»، ص۶۴ آورده: «ماه ‌مهر ‌در زمان‌ داريوش‌ به ‌جاي‌ ماه ‌فرس ‌هخامنشي «باگ‌‌يادي» ‌به‌ كار رفته ‌و جشن‌ مهرگان، به‌ جاي ‌جشن‌ باگ‌يادي (ماه ‌نيايش‌ بغ= خداوند) ‌كه ‌آغاز ‌سال‌ نو‌ بوده‌، رواج ‌يافت.

مهر، پروردگار عهد ‌مشترك ‌آريايي‌ است ‌و با ‌خداي ‌آسمان ‌ـ ‌وارونه‌ـ ‌يكي‌ است، به ‌عقيده‌ي‌ آرياييان، اين ‌دو، زوجِ‌ غيرِ‌ قابل‌ تفكيكِ «وارونه ‌‌ـ ‌ميتـر»‌ را تشكيل ‌داده ‌و به ‌اتفاق‌، نظام ‌عالم ‌و قانون‌ راستي ‌را پايدار ‌مي‌دارند.‌

دكتر محمد معين ‌در «فرهنگ‌ فارسي» به ‌نقل ‌از «گاه‌شماري» تقي‌زاده، ص۳۴۷‌ به ‌بعد، آورده:

«اين ‌روز ظاهراً‌ عيد ‌ميترا = مهر (خداي ‌نور و آفتاب) بوده، و چون ‌روز ‌مزبور ‌در غالب‌ سال‌ها ‌در ماه «باغياديش» ‌واقع ‌مي‌شده، لذا اسم ‌اين‌ ماه ‌از همين ‌عيد اقتباس‌ شده ‌كه ‌ماهِ‌ عيد بغ ‌ـ ‌يعني‌ ميترا‌ ـ ‌باشد (بغ ‌در پارسي ‌باستان، اگرچه ‌اصلا‌ً به ‌معني ‌مطلق‌ خدايان ‌بوده، لكن ‌بعدها ‌به ‌تدريج ‌به ‌طريق ‌علم ‌‌بغلبه ‌به ‌ميترا ‌اطلاق‌ شده.)

در تاريخ، بسياري ‌از نويسندگان ‌يوناني‌ و رومي، مهر را ‌به ‌غلط ‌‌همان ‌خورشيد ‌دانسته‌اند. اما ‌بايد بدانيم ‌كه ‌مهر، فروغ ‌يا ‌پرتو ‌و روشناييِ‌ پيش‌ از برخاستن ‌خورشيد ‌است. در پاره‌ي ۱۴۵‌يشت ‌آمده:

«مهر بزرگوارِ جاوداني‌ را مي‌ستاييم، ستارگان ‌و ماه ‌و خورشيد ‌و مهر‌، شهريار ‌كشورها ‌را‌ مي‌ستاييم.» در ميان ‌پنج ‌نيايش‌ كه‌ در اوستاي ‌كنوني‌ به ‌جاي ‌مانده، نخستين: خورشيد ‌نيايش، دومي: مهـر نيايش، و سومي ‌و چهارمي ‌و پنجمي ‌به ‌ترتيب: ماه ‌و آب‌ و آتش‌ نيايش ‌است. پس ‌از خود ‌مهريشت‌ نيز ‌به ‌خوبي ‌پيداست ‌كه ‌مهر، ايزد فـروغ ‌است ‌نه ‌خورشيد. چه، خورشيد‌ را در اوستا ‌نامي‌ جداگانه ‌يعني: «هْوَر‌» است‌ كه ‌در پارسي‌ آن‌ را‌ هُور‌ گوييم. فردوسي‌ گويد:

كه‌ شيري‌ نترسد‌ ز يك‌ دشت‌ گور             ستـاره‌ نتـابـد هـــــزاران‌ چـو هُـور

در بُنْدَهِشْن (سِفرِ آفرينش)‌ ‌آمده: «مشي» و «مشيانه» (آدم ‌و حواي ‌آرياييان) ‌در چنين ‌روزي متولد ‌شده‌اند.

جشن ‌مهرگان‌ را به‌ فريدون ‌منسوب ‌داشته‌اند، آن‌گونه ‌كه ‌جشن‌ نوروز ‌را به‌ جمشيد‌ پيشدادي. در سنت ‌قديم ‌ايرانيان، در روز مهر از ماه ‌مهر، فريدون ‌به ‌همراه ‌كاوه ‌و ايرانيان‌ به ‌«بيـوراسپ» (اژدهاك يا ضحاك)‌پيروز شده ‌و او را ‌در كوه ‌دماوند ‌به‌ بنـد كشيده‌ است. همان ‌روز ‌را ‌به ‌پاس ‌پايان ‌اقتدار ‌دشمن ‌و آغاز ‌پادشاهي‌ فريدون، جشن‌ گرفتند. فردوسي ‌نيز در شاهنامه ‌اين ‌داستان ‌را ‌در چنين روزي ‌به ‌تصوير ‌كشيده ‌است:

به‌ روز‌ خجسته، سر مهرماه               به‌ سر برنهاد آن‌ كياني‌ كلاه

نيز در تاريخ‌طبري ‌و در ترجمه‌ي ‌آن ‌به ‌فارسي‌ ـ‌ تاريخ ‌بلعمي ‌ـ ‌و در «المحاسن ‌و الأضداد» ‌اثر ابوعثمان ‌جاحظ ‌بصري (مير: ۲۵۵ ‌ه‍.ق.)‌‌، در كتاب‌هاي ‌«التفهيم‌» و «الآثارالباقيه»ي‌ ابوريحان‌ بيروني‌ و در «مروج‌الذهبِ» مسعودي ‌و در «غرر اخبار ملوك‌ الفرسِ»‌ ثعالبي ‌و در «تاريخ ‌الكامل» ابن‌اثير ‌و ... ‌چنين ‌نقلي‌ به ‌ميان ‌رفته ‌است.

«كتزياس» ‌ـ ‌پزشك‌ يوناني ‌اردشير‌ دوم‌ هخامنشي ‌ـ‌ در كتاب‌ خود‌ «پرسيكا»‌ مي‌نويسد‌ كه:‌ پادشاهان ‌هخامنشي‌ هرگز نمي‌بايست ‌مست ‌شوند ‌مگر‌ در روز جشن ‌مهرگان‌ كه ‌لباس ‌ارغواني ‌مي‌پوشيدند‌ و در باده‌پيمايي‌ با‌ مي‌خوارگان ‌شركت‌ مي‌كردند. همچنين ‌«دوريس»‌ به نقل‌ از ‌كتزياس‌ نوشته: در جشن ‌پادشاه ‌مي‌رقصيد. اردشير ‌پاپكان ‌و خسرو‌انوشيروان‌، در اين‌ روز، جامه‌ي ‌نو به‌ مردم‌ مي‌بخشيدند. نوشته‌اند‌ كه: در جشن ‌مهرگان ‌موبدانِ‌ موبد، خوانچه‌يي‌ كه‌ در آن‌ ليمو، شكر، نيلوفر، به، سيب، يك‌ خوشه ‌انگور‌ سفيد ‌و هفت ‌دانه ‌مورد گذاشته‌ شده‌ بود، زمزمه‌كنان ‌نزد شاه ‌مي‌آورد. در اين‌ روز ‌بين ‌دوستان ‌هدايا‌ تقسيم‌ مي‌شد‌ و به ‌قول ‌«استرابون» در همين‌ جشن ‌بود‌ كه «ساتراپ» ‌يا «خشثرپاونِ» (شهربان)‌ ارمنستان ‌بيست ‌هزار‌ كرّه‌ اسب تقديم‌ سلاطين ‌هخامنشي ‌مي‌كرده‌ است.

مسعودي‌ در «التنبيه‌ و الأشراف» (چاپ ‌ليدن، ۱۸۹۳)‌ آورده: آغاز ‌سال ‌ايرانيان‌ در اول ‌تابستان ‌(hama) و مهرگان‌ در ‌آغاز ‌فصل‌ زمستان ‌(zayana)‌ بوده ‌است. يعني‌ ايرانيان ‌بسيار قديم ‌فقط‌ دو فصل ‌در سال ‌داشته‌اند. در كتاب ‌«التاج» (چاپ ‌قاهره، ۱۳۳۲، ص۱۴۶)، منسوب ‌بـه ‌جاحظ‌ مي‌خوانيم: نوروز و مهرگان ‌دو فصل ‌سال ‌هستند: مهرگان‌ دخول‌ زمستان ‌و فصل‌ سرما ‌است ‌و نوروز‌، إذن‌ دخول‌ فصل‌ گرماست.‌‌

‌جشن ‌‌مهرگان ‌در دوران ‌اسلامي ‌نيز ‌تا حمله‌ي ‌مغول ‌اهميت ‌داشته ‌است. ‌لكن ‌زرتشتيان، همانند‌ نياكانِ‌ خود، مهر روز از ‌مهر ماه ‌را هيچ‌گاه ‌از ياد ‌نبرده‌ ‌و ‌آن‌ را‌ جشن ‌مي‌گيرند. ‌جشن ‌بزرگي‌ كه‌ از شانزدهم‌ مهر آغاز ‌و به ‌روز بيست ‌و يكم ‌ـ ‌رام‌ روز ‌ـ ‌به ‌انجام ‌مي‌رسد. ‌روز آغازين ‌را «مهرگان ‌‌عامه» و روز انجام ‌را «مهرگان ‌خـاصه» ‌مي‌ناميدند. استاد ‌پورداود آورده: در سال ۱۹۲۵ ‌ميلادي ‌كه ‌ماه‌هاي ‌ايراني‌ را ‌به ‌جاي ‌ماه‌هاي‌ سيّار ‌عربي ‌برگزيدند، براي ‌اين‌كه ‌‌در اين ‌ماه‌هاي ‌ايراني‌ ‌نيازي ‌به ‌گرفتن ‌كبيسه ‌نباشد، هر يك‌ از شش ‌ماه ‌اولي ‌سال ‌را ‌(از ‌فروردين ‌تا ‌شهريور) ۳۱‌ روز ‌گرفتند. اين‌چنين، جشن‌ مهرگان‌ به ‌دهم‌ مهر ماه ‌كنوني ‌مي‌افتد ‌و اين ‌برابر است ‌با ‌شانزدهم ‌‌مهرماه‌ پارينه. ‌پس‌ اكنون ‌روز شانزدهم‌ مهرماه ‌را جشن‌ گرفتن‌ درست ‌نيست. چنان‌كه ‌مسعودي ‌در «مـروج‌الذهب»‌ نوشته‌: ميان ‌جشن‌ فروردين ‌و جشن ‌مهرگان۱۹۶روز فاصله ‌است ‌و اين ‌‌شماري‌ است‌ كه ‌از برشمردن ‌نخستين‌ روز فرودين ‌ماه ‌تا ‌به ‌دهمين ‌روز ‌مهر ماه ‌كنوني، به ‌دست ‌مي‌آيد. چيـزي ‌كه ‌هست ‌اين‌كه ‌بايد ‌دانست‌ كه ‌در ايران ‌باستان، ‌هريك ‌از ماه‌هاي‌ دوازده‌گانه‌ي ‌سال، بي ‌كم‌ و بيش ‌داراي ۳۰ ‌روز بوده ‌است. براي‌ اين‌كه ‌سال، درست‌ داراي ۳۶۵‌روز باشد، در پايانِ‌ سال، پنج ‌روز‌ مي‌افزودند ‌و آن‌را «بهيزك» (وهيچك)‌ مي‌گفتند ‌و هر ‌يك ‌از آن‌ پنج‌ روز ‌كبيسه ‌يا ‌«پنجه‌وه»‌ را ‌به ‌نام ‌يكي‌ از پنج‌ سرود گات‌ها ‌مي‌ناميدند.

هر چند كه ‌امروزه ‌جشن‌ مهرگان ‌همانند‌ جشن ‌نوروز ‌برگزار نمي‌شود، لكن‌ در ادب‌ فارسي‌ همچنان ‌زنده ‌و‌ ماندگار ‌است. نمونه ‌را:

ـ‌ مهرگان ‌آمد‌ جشن ‌ملك ‌افريدونا          آن ‌ كجا  ‌گاو ‌ بپـروردش‌  برمايونـا                 (دقيقي)

ـ‌خسروا ‌مي‌ خور كه‌ خرم ‌جشن ‌افريدون ‌رسيد

                                     بـاغ ‌پـيـــروزي ‌شكـفـت‌ و صـبـح ‌پيـروزي‌ دمـيـد              (اميرمعزّي)

ـ‌پيـش ‌تخـت ‌تـو ‌مـعـزّي‌ خـوانْد ‌شُكر ‌تهنـيت

                                       هم‌ به‌ جشنِ‌ نوبهار و هم ‌به‌ جشِ‌ مهرگان              (اميرمعزّي)

ـ‌بنده‌ي ‌مخلص ‌معـزّي ‌تهنيت‌ گفته ‌تـو را

                                         گاه ‌در جشن‌ بهار و گاه ‌در جشن ‌‌خزان                       (اميرمعزّي)

ـمَـلِـكـا‌جــشــنِ‌مـهــرگــان‌آمـــد        جشـن‌شـاهـان‌وخسـروان‌آمـد

 خــزبــه‌جــاي‌مـلـحــم‌وخــرگـاه         جشـن‌شـاهـان‌وخسـروان‌آمـد

 مـورْدبــه‌جــاي‌ســون‌آمــدبــــاز        مـــي‌بــــه‌جـــاي‌ارغــــوان‌آمـد                         (رودكي)

ـ‌با‌ چمن ‌نامهرمان ‌شد باز باد مهربان

                                          مهرگاني‌باده ‌پيش‌ آر، اي‌ نگار مهربان             (عثمان‌مختاري)

ـ‌بـرخيـز هان ‌اي ‌جـاريه، مـي‌ درفكـن‌ در باطيـه‌

                                               آراستــه ‌كـن‌ مـجلســي  ‌از بـلــخ‌ تا ‌ارميـنيــه

 آمد ‌خجسته‌مهرگان، جشن‌ بــزرگ‌ خسـروان

                                             نـارنـــج ‌و نـار و ارغـــوان‌، آورد‌ از هــر نـاحـيــه     (منوچهري)

ـ‌شاد باشيد ‌مهـرگان ‌آمد               بانگ‌  و  آواي‌ كاروان ‌آمد                             (منوچهري)

ـ‌نـثـــارت ‌آورديــم‌ مــهــــرگانــي       روان ‌چون ‌چشمه ‌آبِ‌ زندگاني

بدين ‌جشنت‌ نياورد ‌ايـچ ‌كهتـر         نثــــاري ‌از نثــــار بنـــده‌ بهتــر                  (فخرالدين‌گرگاني)

ـ‌بگشاد‌ مهرگان ‌درِ اقبال ‌بر جهان     فرخنده‌ باد ‌بر ملك‌ شرق‌ مهرگان            (فرخي‌سيستاني)

ـ‌مهـرگان ‌آمد‌ گـرفته ‌فالش ‌از نيكـي‌ مثال

                                               نيك‌روز و نيك‌جشن ‌و نيك‌بخت ‌و نيك‌حال          (عنصري)

ـ‌آدينـــه‌ و مهــــرگان‌ و مــاه ‌نـــــو     بادند ‌خجسته ‌هـرسه ‌بر خسرو                  (قطران‌تبريـزي)

ـ‌خدايگانا ‌فـــرخنده‌ مهـــرگان ‌آمـــد   ز باغ ‌گشت ‌به ‌تحويل ‌آفتاب ‌احوال               (منجيك‌ترمذي)

ـ‌فردا ‌كه ‌بر من ‌و تــو ‌وزد‌ بادِ مهـرگان

                                               آنگه ‌ود ‌پديد‌ كه ‌نامرد‌ و مرد‌ كيست           (انوري‌ابيوردي)


بر چسب: ,
جشن-مهرگان جشن-مهرگان جشن-مهرگان جشن-مهرگان جشن-مهرگان امتیاز : 1699 دیدگاه(0)

ارسال نظر

نام شما
وب سایت
پست الکترونیک
پیام
درج شکلک
نظر خصوصی
کد امنیتی

نظرات


صفحات نظرات
1 |